Badanie biopsyjne
BADANIE BIOPSYJNE
Opracował: Dr n. med. Krzysztof Bardadin
WSTĘP
Zakłady Patomorfologii organizowane są w szpitalach w celu zapewnienia diagnostyki morfologicznej tkanek. Lekarze patomorfolodzy mają obowiązek ocenić zarówno makroskopowo jak i mikroskopowo każdą tkankę usuniętą operacyjnie od chorego i na tej podstawie postawić diagnozę choroby. Badanie takie nosi nazwę BADANIA BIOPSYJNEGO a forma pisemna WYNIKU BADANIA HISTOPATOLOGICZNEGO. Informacja ta ma za zadanie przybliżenie wiadomości nt. wykonywania badań biopsyjnych.
1. CO JEST PRZEDMIOTEM BADANIA BIOPSYJNEGO?
Sprawy te nie są uregulowane prawnie, o przesłaniu materiału do badania decyduje lekarz wykonujący zabieg. Na świecie przyjęta jest zasada, że "WSZYSTKIE TKANKI ZMIENIONE PATOLOGICZNIE, A USUNIĘTE W WYNIKU ZABIEGU MEDYCZNEGO PODLEGAJĄ BADANIU BIOPSYJNEMU". Badania biopsyjne można podzielić na dwie zasadnicze grupy:
A. BADANIA DIAGNOSTYCZNE.
W tym przypadku klinicysta wykonuje zabieg W CELU POBRANIA MATERIAŁU TKANKOWEGO, który w wyniku badania biopsyjnego będzie służył postawieniu diagnozy. Są to najczęściej wycinki, biopsje gruboigłowe, wyskrobiny.
Ale mogą to być również drobne zmiany usuwane w całości i przesyłane do badania biopsyjnego, których zbadanie będzie skutkowało postawieniem diagnozy. Tego typu materiały są często określane przez klinicystów określeniem "biopsja przez wycięcie" lub (w żargonie) "biopsja ekscizjonalna". W takich przypadkach MATERIAŁ POWINIEN PODLEGAĆ BEZWZGLĘDNIE BADANIU HISTOPATOLOGICZNEMU.
B. BADANIA OPERACYJNE.
Są najczęściej wykonywane w przypadkach, gdy diagnoza została postawiona w wyniku badania diagnostycznego. Przesłanie materiału będzie jednak miało wielkie znaczenie dla dalszego sposobu postępowania z chorym. Zbadanie tkanek służy bowiem ocenie, czy choroba ma charakter nowotworowy, czy nie, jeśli nienowotworowy, to czy jest zgodna z diagnozą kliniczną i czy zmiana została usunięta w sposób adekwatny do postawionej diagnozy. W przypadku nowotworów zbadanie biopsyjne ostatecznie ustala diagnozę (należy pamiętać, że wycinek ze zmiany może zawierać tylko część diagnozy wynikającą z niewielkiego rozmiaru guza). W przypadku nowotworów złośliwych zadaniem patomorfologa jest jednak ocena całego materiału i oprócz "ostatecznej" diagnozy, określenie tzw. CZYNNIKÓW PROGNOSTYCZNYCH I CZYNNIKÓW PREDYKCYJNYCH. Pierwsze, to takie cechy nowotworu, które będą miały wpływ na długość życia po zabiegu, drugie to takie, które będą miały wpływ na zastosowane leczenie.
2. PRZESYŁANIE MATERIAŁU DO BADANIA BIOPSYJNEGO
Lekarz pobierający materiał do badania patomorfologicznego powinien znać zasady postępowania z materiałem. Każda tkanka usunięta podczas zabiegu operacyjnego powinna być włożona do obszernego naczynia (ideałem jest, aby naczynie miało pojemność 10x większa niż badana tkanka) i jak najszybciej zalana 10% roztworem formaliny. Na naczyniu należy nalepić plaster z imieniem i nazwiskiem pacjenta. Do materiału MUSI być dołączone starannie wypełnione skierowanie z podaniem danych personalnych pacjenta oraz istotnych danych klinicznych Materiał powinien być dostarczony do Zakładu w ciągu 24 godzin, ponieważ tyle wynosi optymalny czas utrwalania tkanek.
SKIEROWANIE DO BADANIA
- dane osobowe pacjenta (imię, nazwisko, PESEL);
- dane skąd pochodzi materiał ( szpital, oddział, przychodnia), L.ks.gł.
- data i typ wykonanego zabiegu;
- rozpoznanie kliniczne
- dane dotyczące dotychczasowego leczenia (np. radioterapia, chemioterapia, hormonoterapia i inne)
- wyniki podstawowych badań dodatkowych istotnych z punktu widzenia rozpoznania; w materiale ginekologicznym datę OM; w przypadku zmian w kościach wyniki badań wizualizacyjnych i inne
- podpis i pieczątkę lekarza z podaniem możliwości kontaktu (nr telefonu).
Materiał skierowany do badania musi być umieszczony w odpowiednim naczyniu oznaczonym nazwiskiem, imieniem chorego wraz z podaniem wieku albo też odpowiednią etykietą opracowaną przez jednostkę w ramach rejestracji.
Naczynie musi spełniać warunki zabezpieczające :
- właściwe utrwalenie
- zabezpieczenie przed uszkodzeniem, wysychaniem itp.
- zabezpieczenie przed zniekształceniem preparatu (np. duży materiał w zbyt małym naczyniu lub rozpięcie świeżego materiału { pęcherza moczowego } na bloku styropianu, deseczce w celu zachowania właściwych stosunków topograficznych itd. ).
- oznakowanie materiału w sposób umowny (np. czarna nitka oznacza "szczyt pachy" itp.).
- napisanie legendy oznaczeń np. linia odcięcia, lewy płat tarczycy, górny biegun i inne.
Wzory skierowań:
Biopsja wątroby
Biopsja nerki
Biopsja gastroenterologiczna
Biopsja skóry
Biopsja ginekologiczna
Biopsja - materiały operacyjne
Foto: naczynie z materiałem i skierowaniem do badania
DIAGNOSTYKA PATOMORFOLOGICZNA
DZIEŃ PIERWSZY
3. PRZYJĘCIE MATERIAŁU DO BADANIA
Materiał do badania przyjmowany jest WYŁĄCZNIE ze skierowaniem. Osoba przyjmująca materiał powinna potwierdzić datę i godzinę przyjęcia materiału, następnie ocenić, czy materiał jest w odpowiednim naczyniu a formalina o prawidłowej barwie (w przypadku zabrudzenia, powinna ją wymienić na nową).
4. OCENA MAKROSKOPOWA MATERIAŁU
Lekarz patomorfolog po sprawdzeniu zgodności nazwiska na naczyniu i skierowaniu przystępuje do oceny makroskopowej materiału. Ocenie podlega powierzchnia zewnętrzna, powierzchnia przekroju oraz wygląd zmiany. Wszystkie nieprawidłowości podlegają opisowi i będą później umieszczone w wyniku badania histopatologicznego. Często wykonywana jest również dokumentacja fotograficzna zmiany. Opisy postępowania z materiałem z poszczególnych tkanek i narządów są zawarte w tzw. "standardach postępowania" (patrz na naszej stronie).
5. POBIERANIE WYCINKÓW
Z miejsc typowych dla danej jednostki chorobowej oraz z narządu pobierane są wycinki do badania mikroskopowego. Wycinki o wymiarach maksymalnych 1,5x1,5x0,5 cm umieszczane są w specjalnych kasetkach zanumerowanych unikalnym numerem przypisanym do pacjenta.
FOTO: kasetka w których umieszczone są wycinki do badania.
6. PRZEPROWADZANIE MATERIAŁU
Kasetki zawierające wycinki umieszczane są w urządzeniu nazywanym procesorem tkankowym, w którym odbywa się proces odwadniania i zmiękczania tkanek. W cyklu 24 godzinnym tkanki są zanurzane w roztworach alkoholu. acetonu, ksylenu a następnie ciekłej parafiny.
FOTO: Procesor tkankowy (autotechnikon), w którym wycinki ulegają procesowi odwodnienia i przepojenia parafiną.
DZIEŃ DRUGI
7. ZATAPIANIE W BLOCZKI PARAFINOWE
Kasetki po wyjęciu z procesora tkankowego są przenoszone do stanowiska do zatapiania tkanek. W tym urządzeniu, za pomocą foremek i kasetek wykonuje się bloczek parafinowy, w którym wycinek jest zatopiony w odpowiednim ułożeniu do skrawania.
Po wychłodzeniu i skrystalizowaniu parafiny bloczek jest skrawany na urządzeniu do krojenia nazywanym mikrotomem na cienkie (grubości 3 - 4 mikrony) skrawki nanoszone na szkiełka mikroskopowe.
FOTO: Mikrotom i proces skrawania
8. OPARAFINOWYWANIE l BARWIENIE PREPARATÓW MIKROSKOPOWYCH
Po przyklejeniu się skrawka do szkiełka należy usunąć z niego parafinę oraz preparat zabarwić. Uzyskuje się to przez zanurzenie preparatów w roztworach acetonu, alkoholu i ksylenu oraz barwników naturalnych - eozyny i hematoksyliny. Po zabarwieniu skrawek jest zakrywany tzw. szkiełkiem nakrywkowym i po kilkugodzinnym schnięciu jest gotowy do badania mikroskopowego. Każdy wycinek ma swój numer, który jest zapisany na szkiełku oraz skierowaniu do badania.
DZIEŃ TRZECI
9. OCENA MIKROSKOPOWA PREPARATU l POSTAWIENIE DIAGNOZY
Lekarz patomorfolog po zapoznaniu się z danymi klinicznymi i opisem makroskopowym przystępuje do oceny preparatów mikroskopowych. Jego zadaniem jest wynalezienie typowych dla danej jednostki chorobowej zmian w tkankach widocznych jedynie pod mikroskopem. Na podstawie opisu makroskopowego, badania mikroskopowego oraz danych klinicznych ustalana jest diagnoza, która w formie wyniku badania histopatologicznego (lub biopsyjnego) jest przesyłana do lekarzy klinicystów. Dobrą praktyką jest stawianie diagnoz w systemie konsultacyjnym przez 2 patomorfologów, szczególnie gdy wynikiem badania jest pierwsze rozpoznanie nowotworu złośliwego.
CZYNNIKI OPÓŹNIAJĄCE WYNIK BADANIA BIOPSYJNEGO:
1. W wielu jednostkach chorobowych barwienie preparatów hematoksyliną i eozyną jest niewystarczające do postawienia diagnozy - wykonywane są wtedy tzw. barwienia dodatkowe chemiczne lub immunohistochemiczne potwierdzające lub wykluczające diagnozę.
2. Czasami konieczne jest wykonanie tzw. skrawków seryjnych z bloczka parafinowego, ponieważ zmiana diagnostyczna znajduje się (lub może się znajdować) poniżej powierzchni skrawania.
3. Rzadko, niemniej zdarza się, że konieczny jest powrót do oceny makroskopowej i ponownego pobrania wycinków, ponieważ badanie mikroskopowe wniosło nowe elementy lub zmieniło diagnozę.
4. W trudnych diagnostycznie przypadkach konieczna jest konsultacja badania z ekspertami z jednostek naukowo-badawczych, ponieważ dotyczy chorób bardzo rzadko występujących lub nietypowych obrazów mikroskopowych.
ZALECANY TERMINARZ BADAŃ.
Należy dążyć do osiągnięcia standardu technicznego umożliwiającego przestrzeganie następującego czasokresu trwania badania, liczonego od dnia otrzymania materiału do badania (liczone w dniach roboczych):
- ocena materiału makroskopowa: z wydaniem opinii ustnej - tego samego dnia; opinia na piśmie - następnego dnia;
- biopsja diagnostyczna (wycinki): rozpoznanie wstępne -2dni, ostateczne -3 dni;
- materiały operacyjne: 3-5 dni.
Przestawiony czasokres trwania badania może być wydłużony poprzez:
- konieczność dodatkowego utrwalenia: 1 doba;
- odwapnienie: 1 doba;
- skrawanie dodatkowych preparatów 1 doba;
- badania immunohistochemiczne 1-2 doby;
- mikroskopia elektronowa: 2-3 doby;
- konsultacje wewnątrzzakładowe: 1 doba.
Uwaga: na czas upływający od momentu wykonania zabiegu do otrzymania wyniku ma wielki wpływ szybkość przekazania materiału do Zakładu oraz odbioru wyniku. W skrajnych przypadkach może wydłużyć czas o kilka tygodni