Badanie cytologiczne
BADANIE CYTOLOGICZNE PLWOCINY ("NA KOMÓRKI NOWOTWOROWE")
Badania cytologiczne plwociny w celu diagnostyki nowotworów płuc wykonywane są od kilkudziesięciu lat i stale budzą kontrowersje dotyczące wydolności metody.
Za ich przeprowadzaniem przemawiają następujące względy:
1. metoda jest bezinwazyjna, nie szkodzi choremu;
2. można ją powtarzać wiele razy;
3. jest tania w stosunku do innych metod inwazyjnych;
Ma też swoje wady:
1. wynik negatywny nie ma znaczenia (często bywa i tak, że pacjent
odksztusza z drugiego płuca a nie tego co jest chore);
2. Powolne tempo pracy patomorfologa powoduje znaczne wydłużenie czasu
postawienia diagnozy.
3. Diagnoza czasem stwierdza obecność komórek nowotworowych w plwocinie,
bez podania typu histologicznego.
4. Wynik pozytywny jest i tak wstępem do bronchofiberoskopii, badania
koniecznego dla oceny możliwości chirurgicznego leczenia guza;
5. W przypadku guzów zapalnych rzadko kiedy stawia się pewną diagnozę.
POBIERANIE MATERIAŁU
Chory powinien być poinformowany o istocie badania, że do postawienia diagnozy potrzebna jest treść odkrztuszona, a nie ślina. Plwocina powinna być pobierana w miarę możliwości rano, po uprzednim przepłukaniu jamy ustnej wodą pitną w celu usunięcia ewentualnych resztek pokarmowych. Plwocina powinna być odkrztuszona do szerokiego naczynia zawierającego około 30 ml 50% alkoholu etylowego. Jest ważne, aby osoba z personelu medycznego oceniła natychmiast, czy materiał jest diagnostyczny (ślina będzie pływała na powierzchni w postaci białej, pienistej treści, natomiast grudy plwociny będą pływały pod powierzchnią płynu utrwalającego).
Kiedy okaże się, że materiał jest niediagnostyczny, należy wylać i badanie ponownie powtórzyć. Do badania histopatologicznego powinien być przesłany materiał pochodzący wyłącznie z dolnych dróg oddechowych. Aby zwiększyć możliwość postawienia diagnozy zalecane jest pobranie 3 plwocin.
UTRWALANIE PLWOCINY
Rozmazy można wykonywać bezpośrednio po odkrztuszeniu, bez utrwalenie, jednak lepsze rezultaty osiąga się przy ocenie materiału utrwalonego (wystarcza kilka godzin). Do utrwalenia najbardziej nadaje się 50% alkohol etylowy. Alkohol o wyższym stężeniu oraz formalina powodują ścięcie plwociny. Użycie formaliny do utrwalenia jest możliwe jedynie w przypadku, gdy badanie ograniczymy wyłącznie do bloczków parafinowych.
WYKONYWANIE ROZMAZÓW
Plwocinę wraz z utrwalaczem należy wylać do płytki Petriego ustawionej na czarnym tle. Posługując się szczypczykami wybieramy jasne, białawe lub zielonkawe strzępki plwociny, szczególnie gdy są podbarwione krwią. Nie należy pobierać do badania szklistych grudek o szarym zabarwieniu ponieważ jest to śluz z dużą zawartością makrofagów. Z plwocin ropnych pobiera się grudki nieselekcjonowane, ponieważ rzadko kiedy udaje się w nich znależć komórki nowotworowe. Rozmazy wykonuje się na 4 szkiełkach podstawowych. Pobrany materiał rozciera się czystym szkiełkiem podstawowym ruchem obrotowym poziomym, rozprowadzając go w postaci równomiernie cienkiej warstwy. Natychmiast po wykonaniu rozmazu preparat należy umieścić w
mieszaninie 96% alkoholu etylowego i eteru w równych ilościach, lub też w czystym 96% alkoholu etylowym. Alternatywnym sposobem jest użycie Cytofix'u.. Jest to utrwalacz w sprayu, więc wystarczy nim spryskać preparat, pozostawić do wyschniecia po ok. 30 minutach utrwalania można przystąpić do barwienia. Głównymi metodami barwienia są: H&E, Giemsa i Papanicolau. Resztę plwociny pozostałą po wykonaniu rozmazów można przeprowadzić do bloczka parafinowego i wykonać skrawki parafinowe.
BADANIE CYTOLOGICZNE PŁYNÓW Z JAM CIAŁA
Badanie cytologiczne płynów z jam ciała ma na celu:
1. różnicowanie między procesem zapalnym a nowotworowym;
2. Jeżeli to możliwe wskazanie punktu wyjścia nowotworu (należy mieć na uwadze, że płyn w jamach ciała występuje w bardzo zaawansowanych stadiach choroby nowotworowej).
Badanie obarczone jest znacznym błędem "przed- i wewnątrzlaboratoryjnym", to znaczny wynikającym z nieumiejętnego pobrania, przekazania do zakładu oraz wykonania rozmazu.
POBIERANIE MATERIAŁU DO BADANIA
Do badania cytologicznego płynu pochodzącego z jam surowiczych ciała należy pobrać niewielką jego część (100-150 ml). Często wystarcza zawartość strzykawki 20 ml, którą wykonano nakłucie. Dla osiągnięcia najlepszych rezultatów do płynu nie dodajemy żadnego utrwalacza, natomiast powinien on zostać najszybciej jak to jest możliwe (minuty) przekazany do pracowni wykonującej badanie. Badanie takie powinno być uzgodnione z zakładem i wykonane w godzinach jego pracy aby możliwa była natychmiastowa jego obróbka laboratoryjna.
Jeżeli czasokres, który upływa między pobraniem a przekazaniem do pracowni wykonującej badanie liczony jest w kwadransach, konieczne jest dodanie do pobranego płynu heparyny w proporcji 1 ml/100 ml płynu, ażeby zapobiec tworzeniu się skrzepu.
Jeżeli czasokres między pobraniem a wykonaniem badania wynosi więcej niż pół godziny, heparynizowany płyn powinien być odwirowany w miejscu pobrania, zdekantowany a osad zalany 70% alkoholem etylowym, zamieszany bagietką szklaną i szczelnie zakryty. Tak przygotowany materiał może być przesłany (nawet drogą pocztową) do pracowni cytologicznej.
Jeżeli pobranie płynu ma miejsce w godzinach nocnych, w czasie weekend'ów (gdy zakład nie pracuje) należy badanie uzgodnić z Laboratorium Analitycznym i tam wykonać odwirowanie i utrwalenie).
WYKONANIE BADANIA
Badanie polega na wykonaniu z otrzymanego i odwirowanego płynu rozmazu cytologicznego.
Otrzymany płyn natychmiast należy odwirować przy obrotach 3000/min przez ok. 10 minut. Jeżeli po odwirowaniu ilość osadu na dnie próbówki jest zbyt mała, należy płyn znad osadu zdekantować, dolać do tej samej próbówki następną porcję i ponownie odwirować. Czynność należy powtarzać do chwili otrzymania wyraźnego osadu na dnie próbówki umożliwiającego wykonanie rozmazu.
FOT. 1. Cytowirówka. W wirniku znajdują się 24 probówki o pojemności 10 ml każda. Badanie jednego płynu wykonuje się w co najwyżej 2 probówkach.
Wykonanie rozmazu. Są dwie możliwości:
A. Płyn znad osadu (supernatant) należy dokładnie odlać, po czym z osadu wykonać rozmaz. Z pozostałego materiału należy wykonać bloczek parafinowy. Zalecany gdy osadu jest dużo.
B. Na dno próbówki wprowadzić mikropipetę aspirując niewielką ilość osadu. Po wyjęciu z próbówki kroplę osadu należy nałożyć na szkiełko podstawowe i wykonać rozmaz. Należy bardzo uważać, aby w trakcie wykonywania rozmazu płyn nie spłynął poza preparat. Natychmiast po wykonaniu należy rozmaz spryskać Cytofixem , który jest utrwalaczem w formie sprayu i pozostawić do wyschnięcia. Tuż po wyschnięciu rozmaz można barwić.
Drugą możliwością jest wysuszenie rozmazów (ok. 1 godz.), wykonanie barwienia wg. Giemsy i ocena wg. kryteriów hematologicznych.
Gdy do pracowni nadesłano osad utrwalony w alkoholu, należy go ponownie odwirować, nałożyć osad na szkiełko podstawowe, delikatnie wysuszyć, po czym zabarwić wg. Giemsy. Alternatywną metodą jest przefiltrowanie takiego płynu przez filtr biologiczny (Millipore) lub wirowanie w cytowirówce.
FOT. 2. Prawidłowo wykonany rozmaz cytologiczny
Należy podkreślić, że dla uzyskania wiarygodnych rezultatów niezwykle ważną jest jakość uzyskanych preparatów - dlatego też badania te powinien wykonywać doświadczony technik, wg standaryzowanej metody.
Prawidłowo wykonany rozmaz z płynu powinien zawierać bardzo liczne komórki, z których komórki międzybłonka, makrofagi i nieliczne komórki jednojądrowe krwi stanowią elementy morfotyczne spotykane zawsze w rozmazach (gdy ich mało lub brak, to preparat został źle wykonany i jest niediagnostyczny z winy laboratorium). Możliwość popełnienia błędnej diagnozy jest bardzo prawdopodobna, kiedy preparaty wykonywane są techniką "na pół suchą, na pół mokrą".